يک گزارش رسمی از یک فعالیت غیررسمی

به تازگی ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، آماری از میزان پرونده‌های قاچاق و جزئیات آنها منتشر کرده که حاوی نکات جالب توجهی است؛ اول این که 82 درصد از کل پرونده‌های تشکیل شده در این زمینه، بیش از یک میلیارد ریال ارزش داشته‌اند که نشان‌دهنده نفوذ اجتماعی و سیاسی مرتکبین آنهاست. ضمن این که از مجموع جریمه‌های تعیین شده برای پرونده‌های کلان (16454 میلیارد ریال) تنها 19/0 درصد وصول شده که ده برابر کمتر از جریمه‌های وصول شده از قاچاقچیان خرد است.و بالاخره این که؛ نسبت قاچاق ورودی به واردات رسمی 34 درصد و نسبت قاچاق خروجی به صادرات رسمی 25 درصد است.

مرز نيوز به نقل از ترابران ،از جمله نکاتی که در گزارش ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز به آن توجه شده، مساله بالا بودن نرخ تعرفه‌ها در ایران است. در سال 2013، میانگین نرخ تعرفه در ایران 6/26 درصد بوده است. در این سال کشور ما در میان 159 کشور جهان پس از جزیره باهاما، در جایگاه دوم کشورهای دارای بالاترین تعرفه قرار گرفته است.

علاوه بر نرخ تعرفه که بالا بودن آن ارتباط مستقیم و نزدیکی با قاچاق کالا دارد، تعداد طبقات تعرفه کالاها نیز در این باره موثر است. در حالی که بسیاری از کشورها حدود دو طبقۀ تعرفه‌ای دارند، در کشور ما، 14 طبقۀ تعرفه‌ای وجود دارد. پایین‌ترین تعرفه 4 درصد و بالاترین آن 100 درصد است. اکنون 654 قلم کالا، تعرفه 4 درصد؛ 624 قلم کالا، تعرفه 6 درصد؛ 450 قلم کالا، تعرفه 8 درصد؛ 3451 قلم کالا، تعرفه 10 درصد و 329 قلم کالا، تعرفه 100 درصدی دارند. همچنین در سال 1392، تعداد 5230 قلم کد تعرفه برای کالاهای وارداتی وجود داشته است.

این ستاد به موضوع محرومیت استان‌های مرزی نیز توجه نشان داده و به این نکته اشاره کرده که مطالعات انجام شده حکایت از پایین بودن میزان توسعه‌یافتگی استان‌های مرزی کشور دارد. نتایج یکی از این مطالعات که درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور را از روی 9 شاخص اقتصادی- زیربنایی و شش شاخص اجتماعی- فرهنگی محاسبه کرده، نشان می‌دهد که در میان 16 استانی که از کمترین میزان توسعه‌یافتگی برخوردار بودند، تنها چهار استان، مرزی نبوده‌اند. همچنین تحلیل‌های آماری حکایت از آن دارند که در استان‌های مرزی نسبت تعداد پرونده‌های متشکله قاچاق به رقم جمعیت، در مقایسه با استان‌های واقع در مرکز کشور، رقم بالاتری دارد. چنان که در سال 1392، پنج استانی که بیشترین تعداد پرونده قاچاق به نسبت جمعیت را به خود اختصاص داده‌اند، جزء استان‌های مرزی هستند. به لحاظ رقم مطلق تعداد پرونده‌های تشکیل شده برای قاچاق کالا نیز ده استان نخست دارنده بالاترین رقم پرونده در سال 1392، از استان‌های مرزی بوده‌اند.

وضعیت تشکیل و پیگیری پرونده‌های قاچاق

جدول 1، آمار طبقات مختلف پرونده‌های قاچاق تشکیل شده را از نظر ارزش نشان می‌دهد. با توجه با اطلاعات این جدول، پرونده‌های زیر ده میلیون ریال، بیشترین فراوانی را در میان پرونده‌ها داشته‌اند. 2/45 درصد از تعداد کل پرونده‌ها و 6/0 درصد از ارزش آنها در این طبقه قرار می‌گیرند. در مقابل، پرونده‌های بالای یک میلیارد ریال، تنها 1/3 درصد از تعداد پرونده‌ها را به خود اختصاص می‌دهند، در حالی که حدود 82 درصد از ارزش کل پرونده‌ها را پرونده‌های این طبقه تشکیل داده‌اند.

در مجموع به موازات بالا رفتن ارزش پرونده‌ها، سهم تعداد پرونده‌ها به کل پرونده‌ها کاهش می‌یابد. در سال 1392 نسبت به سال پیش از آن، ارزش پرونده‌های متشکله قاچاق بیش از 23 درصد کاهش یافته و بیشترین کاهش در گروه پرونده‌های بالای یک میلیارد ریال اتفاق افتاده که 5/27 درصد بوده است.

همچنین اطلاعات موجود نشان می‌دهند که:

– باندهای متلاشی شده توسط ناجا طی سال 1392 نسبت به مدت مشابه سال 1391 حدود 2 درصد کاهش داشته و از 769 مورد در سال 1391 به 752 مورد در سال 1392 رسیده است.

– تعداد متهمین دستگیر شده (زن و مرد) طی سال 1392 نسبت به مدت مشابه سال 1391 حدود 2 درصد افزایش پیدا کرده و از 102101 نفر در سال 1391 به 104343 نفر در سال 1392 رسیده است.

– در سال 1392 تعداد پرونده‌های کشف شده قاچاق در ناجا و گمرک به ترتیب 98882 و 28072 فقره بوده که تنها 28 درصد پرونده‌های کشف شده در ناجا توسط گمرک به عنوان پرونده‌های قاچاق اعلام گردیده است. 84 درصد از پرونده‌های متشکله در این سال به ارزش 1160 میلیارد ریال هنوز مختومه نشده و برای آنها رای محکومیت و یا برائت صادر نگردیده است.

وجود پرونده‌های با ارزش بیش از یک میلیارد ریال (پرونده‌های کلان) در میان پرونده‌های قاچاق که تقریبا 82 درصد از ارزش کل پرونده‌های تشکیل شده را به خود اختصاص می‌دهند، می‌تواند بیانگر آن باشد که حجم بیشتر قاچاق کالا توسط قاچاقچیان عمده و افرادی صورت می‌گیرد که از منابع مالی، امکانات، نفوذ اجتماعی و سیاسی بالایی برخوردار بوده و احتمالا با بهره‌گیری از رانت و نفوذ در دستگاه‌های دولتی اقدام به قاچاق می‌نمایند.

در تایید این مدعا می‌توان اشاره کرد که از مجموع جریمه تعیین شده برای پرونده‌های کلان (16454 میلیارد ریال) تنها 19/0 درصد (31 میلیارد ریال) وصول شده است، در حالی که برای سایر پرونده‌ها جریمه تعیین شده 33077 میلیارد ریال و جریمه وصولی 341 میلیارد ریال بوده و به عبارت دیگر جریمه وصولی، 86/1 درصد جریمه تعیین شده را تشکیل می‌دهد؛ بنابراین قاچاقچیان عمده یا متهمان پرونده‌های کلان ده برابر کمتر از قاچاقچیان خرد جریمه پرداخت کرده‌اند.

گذشته از این، از 858 پرونده کلان متشکله به ارزش 7305 میلیارد ریال در سال 1392، تعداد 139 فقره پرونده به ارزش 421 میلیارد ریال مختومه شده و از مجموع پرونده‌های مختومه، تعداد 85 فقره به ارزش 279 میلیارد ریال حکم محکومیت و 54 فقره پرونده به ارزش 142 میلیارد ریال حکم برائت دریافت کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که رسیدگی به پرونده‌های کلان قاچاق، کند صورت می‌گیرد. کندی تعیین تکلیف پرونده‌های کلان نه تنها ممکن است ناشی از اعمال نفوذ و فساد اداری باشد، بلکه چه بسا این امکان را برای متهمان فراهم آورد که با استفاده از نفوذ خود، مشمول برائت گردند.

با توجه به اطلاعات جدول 2:

– در سال 1392 حدود 37 درصد از کشفیات به کالاهای هدف و 63 درصد به کالاهای دیگر اختصاص داشته است.

– میزان کشفیات قاچاق در سال 1392 نسبت به مدت مشابه سال 1391 در حدود 23 درصد کاهش یافته است.

– در سال 1392، از میان کالاهای هدف، کشفیات قاچاق سوخت و فرآورده‌های نفتی به ارزش 1889 میلیارد ریال در رتبه اول، البسه به ارزش 663 میلیارد ریال در رتبه دوم و گوشی تلفن همراه به ارزش 302 میلیارد ریال در رتبه سوم قرار دارد.

– در سال 1392 نسبت به سال 1391، کشفیات قاچاق سیگار 26 برابر، کود شیمیایی 15 برابر و چای 5 برابر شده است.

– در خصوص کالاهای هدف در سال 1392، به جز در مورد سوخت و فرآورده‌های نفتی که سهم قاچاق خروجی آنها بیش از قاچاق ورودی است (حدود 65 درصد خروجی در مقابل 35 درصد ورودی)، در بقیه کالاها، کشفیات قاچاق ورودی ناچیز بوده و بالاترین رقم در این زمینه به کود شیمیایی اختصاص دارد. به لحاظ کشفیات قاچاق ورودی، قسمت عمده کشفیات را کالاهای مصرفی تشکیل داده‌اند در حالی که در میان کشفیات قاچاق خروجی، اغلب کشفیات مواد خام و مواد اولیه می‌باشند.

جدول زیر کشفیات قاچاق کالاهای غیرهدف را نشان می‌دهد. شایان ذکر است که ارزش کشفیات مجموع این کالاها 06/5.581 میلیارد ریال بوده و 6/62 درصد از کل کشفیات را تشکیل می‌دهد.

آمار کشفیات کالاهای قاچاق غیرهدف در سال 1392 حسب واحد کالا

در سال 1392، نسبت کشفیات قاچاق ورودی به واردات 4/0 درصد و نسبت کشفیات قاچاق خروجی به صادرات غیر نفتی 2/0 درصد بوده است. همچنین نسبت کل کشفیات قاچاق به کل مبادلات تجاری (صادرات به علاوه واردات) معادل 4/0 درصد بوده است. در همین سال، 50 درصد از کشفیات قاچاق مربوط به پنج کالای سوخت، وسایل نقلیه زمینی، لباس و متفرعات لباس، دانه‌های روغنی و مواد خوراکی بوده است.

برآورد حجم قاچاق کالا

ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، با استفاده از روش شکاف عرضه و تقاضا، حجم مبادلات غیررسمی غیرمجاز (قاچاق کالا) را 25 میلیارد دلار برآورد کرده که 2/17 میلیارد دلار از آن مربوط به قاچاق ورودی، 8/7 میلیارد دلار مربوط به قاچاق خروجی و 2/3 میلیارد دلار مربوط به مبادلات غیررسمی مجاز (کالاهای وارد شده‌ای که بر اساس قانون ساماندهی معافیت‌های مرزی، مشمول تعرفه قرار نگرفته‌اند مانند کالای ملوانی) بوده است.

برآورد حجم مبادلات غیررسمی در سال 1392

بر این اساس، نسبت قاچاق ورودی به واردات رسمی 34 درصد، نسبت قاچاق خروجی به صادرات رسمی 25 درصد، نسبت کل قاچاق به جمع واردات رسمی و صادرات رسمی برابر 30 درصد، نسبت حجم قاچاق به کل بودجه سال 1392 برابر 6/8 درصد و نسبت قاچاق به تولید ناخالص داخلی (GDP) برابر 8/6 درصد به دست می‌آید. همچنین میزان مبادلات غیر رسمی 15 قلم کالا در سال 1392 به شرح زیر برآورد شده است.

جدول 1- طبقه‌بندی پرونده‌های قاچاق بر حسب ارزش

جدول 2- کشفیات قاچاق در سال 1392

جدول 3- ارزش کشفیات قاچاق، صادرات و واردات به تفکیک کالاهای هدف و سایر کالاها در سال 1392

جدول 4- حجم مبادلات غیر رسمی 15 قلم کالای منتخب در سال 1392