اگر یک روند ۱۰ ساله اقدامات در حوزه مرز را در نظر بگیریم می توانیم بگوییم مدیریت، ساماندهی، اقدامات کنترلی و عمرانی هم از لحاظ حجمی و شکلی و هم ماهیتی کاملا در حوزه مرز دگرگون شده است. این جملات فرازی از پاسخ های مجید اقابابایی مدیر کل دفتر امور مرزی و پدافند غیرعامل است که در گفتگو با سلام کشور ابراز شده است.
انتخاب آقابابایی به عنوانن مدیر کل دفتر امور مرزی و پدافند غیرعامل از جمله اولین تغییرات در سطح مدیران کل ستاد وزارت کشور در دولت یازدهم بود که البته بواسطه شناخت کامل نسبت به گزینه در نظر گرفته شده در وزارت کشور و قدمت و اصالت و سبقه وزارت کشوری آقابابایی با استقبال گستره همکاران وزارت کشور مواجه شد. اقابابایی که تجربه سال ها خدمت در سطوح مختلف بخش مرز را در پیشینه خود دارد، در حالی که به عنوان معاون مدیر کل سیاسی در حال خدمت بود به عنوان مدیر کل پدافند غیرعامل انتخاب شد. آقابابایی ۴۶ ساله که مفتخر به شرف جانبازی در دوران دفاع مقدس است، با روی گشاده به سئوالاتی تفضیلی در مورد مرز پاسخ داد. اکنون ضمن تشکر از این برادر بزرگوار حاصل این مصاحبه در معرض ملاحظه مخاطبان قرار می گیرد.
- مدیر کل محترم امور مرزی؛ ممکن است برای برخی از خوانندگان ما، اساس اهمیت مسائل مرزها محل سوال و پرسش باشد. لطفا به طور پایهای و مبنائی در مورد نقش و اهمیت مرزها در جهت تامین و اهمیت مرزها در جهت تامین امنیت کشور توضیح بفرمایید و اینکه چند درصد از استانهای کشور را استانهای مرزی تشکیل می دهد؟ و کدام استان بیشترین مرز مشترک را داراست؟
مرز، یک خط قراردادی است که برای جدا کردن یک واحد سیاسی از واحد سیاسی دیگر که به آن کشور می گویند، پدید آمده است که به بیانی، انسان برای جدا و مستقل بودن از دیگران و برای مشخص کردن فعالیت های پیرامون خود، که با گستره فعالیت همسایه تداخل پیدا نکند، ناچار به تعیین خطوط قراردادی در بخش پایانی و پیرامونی محیط زیست یا قلمرو سیاسی خود است، که دراین بخش پایانی گستره فعالیت یک ملت را مرز مشخص می سازد و جنبه سیاسی به خود می گیرد. طبیعی است اگر کشور را به مثابه یک پیکر بدانیم، اولین مرحله پیشگیری و اولین عارضه خارجی و اولین دید از منظر امنیت از پوسته آن که مرز می نامند، تاثیرپذیری دارد. امنیت ملی، غایت و هدف نهایی یک دولت، حکومت و کشور است. اگر امنیت ملی را به دو قسمت، امنیت داخلی و امنیت خارجی مجسم کنیم، مرز نقطه مشترک محافظت کشور درمقابل پدیده ضد امنیتی خارجی علیه کشور و حفظ استقلال کشور و اصلا نماد و نمود حفظ تمامیت ارضی کشور است.
بنابراین مرز، مهم ترین و اصلی ترین نقش را در ممانعت از اقدامات ضدامنیتی و از سویی قانونمند کردن هر گونه تردد و حمل کالا و بار و … ایفا میکند. یعنی مرزهم کارکرد امنیتی دارد هم کارکرد اقتصادی، که اتفاقا این کارکرد دوم در حال حاضر کاملا ملموس و تاثیرگذار حتی بر کارکرد امنیتی است. در حال حاضر ج.ا.ا با داشتن ۱۶ استان مرزی از۳۱ استان کشور با ۱۵ کشور نیز همسایه می باشد و بعد از چین و روسیه، رتبه سوم را داراست. بیشترین مرز با کشور عراق و کمترین مرز مشترک را با کشور ارمنستان شامل می شود.
- جناب آقای آقابابایی؛ لطفا روند اقدامات انجام شده در طول حداقل یک دهه اخیر در جهت ارتقاء امنیت مرزهای جغرافیائی کشور را تبیین و تشریح بفرمایید.
اگر یک روند ۱۰ ساله اقدامات در حوزه مرز از در نظر بگیریم می توانیم بگوییم مدیریت، ساماندهی، اقدامات کنترلی و عمرانی هم از لحاظ حجمی و شکلی و هم ماهیتی کاملا در حوزه مرز دگرگون شده است. تخصیص بودجه حداقل ۲۰ برابری در طول ده سال گذشته برای اقدامات عمرانی و انسدادی و کنترلی مرزها، جهش بسیار مناسبی را در کنترل مرزها و همچنین حضور جدی نیروهای نظامی و انتظامی در مرزها و کنترل و اشراف بر آن را در پی داشته است، در حالی که در سالهای قبل به دلیل نبود جاده، امکان حتی تردد مرزبانان در برخی مناطق مرزی نبود و کاملا رها شده بود.
از بعد مدیریتی، پیشنهاد وزارت کشور و تصویب مراجع ذیربط و در نهایت مجلس شورای اسلامی، در قالب ماده ۲۰۳ قانون برنامه پنجم، نحوه مدیریت و سیاست گذاری و برنامه ریزی و اتخاذ تدابیر وارد مرحله جدیدی شد که منجر به ایجاد کار ویژه مرزی شورای امنیت کشور شده و به عنوان یک «نهاد ملی» برنامه ریزی و تصمیم گیری می کند. درایجاد و مدیریت مرزهای مجاز زمینی، هوایی و دریایی نیز با ایجاد کارگروه مرزهای رسمی هرگونه ایجاد مرز جدید، قاعده مند و هدفمند شد و به تناسب ارزیابی مرزهای مجاز موجود نیز در دستور کار قرار گرفت. مدیریت مرزهای مجاز زمینی نیز که کاملا بلاتکلیف بود با پیگیری مداوم وزارت کشور و تشکیل جلسات و تهیه و تدوین دستورالعمل اجرایی مربوطه که با همکاری سایر سازمان های ذیربط صورت گرفته بود، واقعا از اقدامات خاص و تاثیر گذار بود. عملا چارچوب وظایف و مسئولیت مرزها کاملا مشخص و ابلاغ گردیده و سازماندهی مناسبی در این زمینه صورت گرفته است.
- در این میان، نقش دفتر امور مرزی وزارت کشور دقیقا چیست؟ سیاستها و خط مشی ها در برنامه ریزی برای رسیدن به امنیت پایدار مناطق مرزی چگونه است؟ و در طرح های کنترلی و عمرانی مرز چه اقداماتی انجام شده است؟
اداره کل امور مرزی به عنوان حوزه تخصصی صرف مرز و مناطق مرزی، به عنوان بازوی اجرایی وزارت کشور که مسئولیت اصلی مرزها را بر عهده دارد، کاملا موضوعات سیاسی، امنیتی، اقتصادی، معیشتی، اجتماعی، مدیریتی و … مرز و مناطق مرزی را پیگیری و در قالب های مختلف شورا، ستاد و کارگروه، اهداف اصلی نظام را به پیش می برد. امنیت پایدار مرز و به تبع آن مناطق مرزی الزامات و ملاحظات و قواعدی را دارد که یک ضرورت دائمی است. تامین امنیت پایدار، دیدگاه چند سویه و چند جانبه را می طلبد و خصوصیات و ویژگی های عمومی مناطق مرزی و شرایط خاص ج.ا.ا به خصوص دوری از مرکز، ناپایداری سکونت، توسعه نیافتگی تاریخی و وجود کشورهای همسایه با بحران های دائمی و عدم تمرکز در کنترل مرزهای خود، کشور ما را، مرزهای ما را و مناطق مرزی، را دچار آسیب می کند. امنیت پایدار را می توان در دو کلمه خلاصه کرد: امنیت + توسعه. توسعه فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی از الزامات تامین امنیت پایدار است و الا صرف امنیت در تعریف آنچه در ذهنها متبادر است به پایداری امنیت میانجامد نه امنیت پایدار. این دو مقوله در دستور کار جدی وزارت کشور قرار دارد. به خصوص از زمان حضور دکتر رحمانی فضلی در وزارت کشور، بخش توسعهای توجه ویژه ای بدان می شود که آثار و برکات آن در مرزهای کشور مشهود و قابل رصد کردن است. طرحهای کنترلی و عمرانی مرزها با حضور استانداریهای مرزی، نیروهای نظامی و مرزبانی بر اساس برنامه جامع، در هر سال تعیین و با تامین بودجه و ابلاغ اعتبارات، توسط دستگاههای ذیربط اجرایی می گردد؟
- لطفا بفرمائید در خصوص هماهنگی بین استانداران در تامین عمران و امنیت مرز چه کارهایی انجام می شود؟
بنا به وظیفه ذاتی وزارت کشور و استانداران محترم، و بنا به مستندات قانونی، استانداران مسئولیت مستقیم و اصلی در حوزه مرزی دارند که با تفویض اختیار اخیر وزیر محترم کشور به عنوان رئیس کار ویژه مرز شورای امنیت کشور بخشی از وظایف به استانداران تفویض و اختیار تصمیم گیری بیشتری به آنها سپرده شده است.
- درخصوص مناسبات همکاری های مرزی و امنیتی با کشورهای همسایه چه تدابیری اندیشیده اید؟
تقریبا با همه کشورهای همسایه در قالب موافقت نامه امنیتی، قراردادهای انتظامات مرزی و با داشتن تفاهم های همکاریهای مشترک امنیتی و مرزی همکاریها در جریان است، که البته ممکن است به دلایل سیاسی، در برخی مناطق، تاخیری در این همکاریها ایجاد شود. مرزبانان نیز به صورت روزانه با مرزبانان کشور مقابل در هنگام حوادث و رویدادهای مرزی در تماس هستند.
- شروع فعالیت جنابعالی در مسئولیت دفتر امور مرزی، با ادغام دفتر پدافند غیرعامل با مجموعه مرز همراه بود. نظر شما در مورد این ادغام چه بود؟ اساسا تناسب و سنخیتی بین این دو بخش وجود داشت؟ وضعیت مسائل پدافند غیرعامل وزارتخانه در حال حاضر به چه ترتیب است؟ درخصوص پدافند غیرعامل کارهای راهبردی کشور در سطح استانها به چه شکلی بوده است؟
اساسا حوزه کاری مرز، حوزه پرکار و پیچیده ای است و از سویی پدافند غیرعامل هم از الزامات و نیازهای جدی کشور است. حدود یک هفته پس از انتصاب حقیر به عنوان مدیر کل مرز، نامه ای از معاونت نیروی انسانی ریاست جمهوری مبنی بر حذف ادارات کل پدافند غیرعامل دستگاهها وصول گردید که در نهایت در قالب یک اداره در حوزه مرز ادغام گردید. من شخصا در حوزه پدافند غیرعامل، نیاز به ساختار در حد اداره کل پدافند غیرعامل را الزامی می دانم.
- مباحث گذرنامه از جمله موضوعات و ماموریت های دفتر امور مرزی است. لطفا به طور دقیق جایگاه وزارت کشور و دفتر امور مرزی را در روند مباحث کلان و خرد گذرنامه در کشور توضیح بفرمایید. چرا که عمده مخاطبان تصور می کنند کل مباحث گذرنامه درناجا و بخش خاص در مجموعه ریاست جمهوری متمرکز است.
گذرنامه هم از موضوعات فنی و حقیقتا پیچیده است. به دلیل اینکه یک سند بین المللی است، حتی یک نقطه ممکن است آسیب و یا تبعاتی داشته باشد. و از سویی نیاز مردم است. که خلل در صدور آن تبعات خاصی دارد.
ستاد گذرنامه با مسئولیت وزیر محترم کشور و عضویت وزرای امور خارجه، اطلاعات، دادگستری وفرمانده محترم نیروی انتظامی، سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت در حوزه گذرنامه را برعهده دارد. و موضوعات تخصصی در قالب کمیته فنی و حقوقی ستاد گذرنامه به ریاست دبیرستاد گذرنامه که مدیر کل امور مرزی است، پیگیری و اتخاذ تصمیم می کند.
سه نوع گذرنامه عادی، سیاسی و خدمت در کشور داریم. در این راستا اسناد در حکم گذرنامه مانند پروانه گذر مرزی وجود دارند که از زمان تشکیل ستاد امور گذرنامه، هماهنگی و همکاری بین دستگاههای مسئول صورت گرفته است. با صدور گذرنامه های الکترونیکی، وارد آخرین مرحله یعنی گذرنامه های بیومتریک خواهیم شد، و انشاءا… به زودی گذرنامه های سری( c ) که دارای امنیت بسیار زیادی هستند تولید و صادر خواهد گردید.
در چند سال اخیر به دلیل اقدامات فنی و ملاحظات امنیتی، هیچ گذرنامه ای توسط جاعلین در کشور جعل نشده و اصلا قابل جعل نیست، و این خود امتیاز ویژه ای برای ج.ا.ا در سطح جهان و استانداردهای ایکائو است.
- نام کامل اداره کل تحت مسئولیت جنابعالی دفتر امور مرزی و مبارزه با قاچاق است. لطفا نقش وزارت کشور و دفتر مرزی را در امر قاچاق و مبارزه با این پدیده مخرب تبیین بفرمایید. آیا این ماموریت همه بخش های قاچاق حتی مواد مخدر را در بر می گیرد یا متمرکز در کالا و یا ارز است؟ در این بخش چه نسبت و ارتباط مدیریتی بین وزارت کشور و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و همچنین ستار مبارزه با مواد مخدر وجود دارد؟
در بحث قاچاق، این اداره کل علاوه بر آن که بر اساس شرح وظایف، مسئولیت های مستقیمی دارد، عضو ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز وستاد مبارزه با مواد مخدر نیز می باشد. کمیسیون مبارزه با قاچاق انسان و کمیسیون ممنوع الخروجین نیز در مسئولیت این اداره کل می باشد. و در بحث قاچاق نیز چون بیشتر آنها در مرزهای کشور صورت می گیرد، خود به خود درگیری روزانه نیز در این حوزه وجود دارد.
- جناب آقای آقابابایی، مدت نسبتا کوتاهی از تصویب قانون جدید مبارزه با قاچاق کالا و ارز می گذرد. لطفا ارزیابی تخصصی دفتر امور مرز و شخص خودتان از اجرای این قانون را طرح بفرمایید.
در تهیه و تدوین قانون جدید مبارزه با قاچاق کالا و ارز متاسفانه ار دستگاههای اصلی، دیدگاهها ونظارت اخذ نگردیده بود که به دلیل رویکرد صرف سلبی و جهت گیری برخوردی با پدیده قاچاق کالا که اتفاقا در حد خود لازم هم است، متاسفانه دیدگاه اقتصادی و روانسازی تجارت وغیره در نظر گرفته نشده و در حوزه های مختلف بازرگانی، حمل و نقل، حقوقی، امنیتی و انتظامی منتقدین بحث های جدی به این قانون وارد می کنند که در حوزه کارشناسی نیز آنچه تصور ما است. این که قانون نمی تواند مشکل قاچاق کالا را جل کند.
- درخصوص بازارچه های مرزی عملکرد آن چگونه بوده است؟ آیا توانستهایم با این بازارچه ها به معیشت مرزنشینان کمک کنیم؟
درسالهای قبل، بازارچه های مرزی نقش بسیار موثری هم در تجارت با کشورهای همسایه وهم در تامین معیشت مرزنشیان داشته است. وهم اکنون بنا به دلایل مختلفی این تاثیر گذاری کاهش محصوسی دارد. از جمله مهم ترین دلایل اینکه بازارچه های مرزی به مرز رسمی تبدیل شده اند و برخی کشورها مانند ترکمنستان، آذربایجان، ارمنستان و افغانستان به دلایل خاص خودشان، مانند عدم وجود چنین قانونی در کشورشان اعتقادی به این نوع همکاری مبادله کالا ندارند، و صرفا از طریق مجاری رسمی مانند مرزهای مجاز، صادرات و واردات را قانونی وعملی می بینند. امرزوه بازارچه های مرزی نیاز به تغییر ماهیتی عملکردی دارند. مثلا تغییر کارکرد آنها به کارکردهای خدماتی چه اشکالی دارد در برخی بازارچه های مرزی در درمانگاههای تخصصی تاسیس شوند و یا حتی تعمیرگاه خودرو. با ارزیابی و آمایش می تواننیازمندیهای مرزنشینان کشور مقابل را استخراج و بر اساس این برآورد، بازارچه مرزی جدید را تعریف کرد.
- با عنایت به اینکه چند سال از جنگ تحمیلی گذشته چه اقداماتی در خصوص پاکسازی ازمین در مناطق آلوده صورت گرفته است؟
پاکسازی میادین مین و مواد منفجره بجای مانده از زمان جنگ تحمیلی، فرایند مختلفی را طی و در اوایل دهه ۸۰ و واگذاری ستاد پاکسازی به وزارت کشور، به مفهوم واقعی پاکسازی، با برنامه و واگذاری اعتبارات و استانداردسازی صورت گرفت. و الان هم همه دستگاهها، آن زمان را، زمان بلوغ پاکسازی می دانند. ولیکن به دلیل اینکه امکانات و تجهیزات پاکسازی و تامین آنها از عهده وزارت دفاع بر می آمد، بنا به پیشنهاد وزیر محترم وقت کشور، موضوع پاکسازی به وزارت دفاع واگذار، ولیکن اولویت بندی ونظارت هم چنان بر عهده وزارت کشور است. همکاری نزدیکی که با مرکز مین زدایی کشور و استانهای ۵ گانه غرب کشور داریم، این موضوع را به خوبی پیش می برد و امید دارم انشاءا… حداکثر تا سال آینده پاکسسازی عمومی و سطحی پایان یابد. ولیکن پاکسازی عمقی که حتی تا ۸ متر و بیشتر هم می رسد در برنامه های سالهای آتی است. اما اینکه بگوییم پاکسازی میادین و مناطق مین گذاری و مواد منفجره بجای مانده از زمان جنگ تحمیلی پایان می یاید مطلب درست و قابل عملیاتی شدن نیست و مطلقا در هیچ کجای دنیا با این حجم مواد منفجره امکان پاکسازی مطلق صد در صد نیست. دلیل عمده آن تغییرات جغرافیایی و آب و هوایی این مناطق در کوهها و دشتها و دامنه هاست، ولی در کلیت این موضوع به خوبی پیش رفته است.
- گفته می شود که در ذیل شورای امنیت کشور، یک ساختار فرعی متمرکز با “کارویژه مرز” تشکیل شده است. لطفاا در این خصوص و اساسا نقش واقعی و عملیاتی شورای امنیت کشور در مورد مسائل مرز و قاچاق توضیح بفرمایید؟
دبیرخانه کارویژه مرز شورای امنیت کشور کاملامستقل است و یک ساختار نوعی نیست، و براساس ماده ۲۰۳ قانون برنامه پنجم و مصوبه شورای عالی امنیت ملی یک نهاد سیاست گذار و تصمیم گیر در همه حوزه های مرزی و مناطق مرزی است، که عمدتا مدیریتی، امنیتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، استفاده از مرزنشینان و نیروهای مردمی و … است. در حقیقت شورای امنیت کشور، الان دو دبیرخانه مستقل دارد که دبیرخانه شورای امنیت کشور در اداره کل امنیتی و دبیرخانه کارویژه مرز شورای امنیت کشور در اداره امور مرزی است.
