شکل گیری گروه تروریستی داعش قبل از هر چیز ریشه در افکار متفکران و تئوریست های متاخر خود نظیر سید قطب دارد هرچند ریشه های تفکر سلفی را می توان تا ابن تیمیه امتداد داد و به عنوان پدر تمامی سلفی گرایان مدرن نامید اما نحوه بروز خشونت های جدید تحت عنوان جهاد و جهادگرایی را بطور خاص می توان به افکار سیدقطب و اندیشمند معاصر وی ابوالاعلی المودودی ارجاع داد.
اباصلت رحمتی*
فصل اول
الف) نظریه تاریخی
شکل گیری گروه تروریستی داعش قبل از هر چیز ریشه در افکار متفکران و تئوریست های متاخر خود نظیر سید قطب دارد هرچند ریشه های تفکر سلفی را می توان تا ابن تیمیه امتداد داد و به عنوان پدر تمامی سلفی گرایان مدرن نامید اما نحوه بروز خشونت های جدید تحت عنوان جهاد و جهادگرایی را بطور خاص می توان به افکار سیدقطب و اندیشمند معاصر وی ابوالاعلی المودودی ارجاع داد. سید قطب با تبدیل مفهوم جاهیلت از یک دوره تاریخی (قبل اسلام) به یک وضعیت جدید که در جهان مدرن انسانها را در بر می گیرد، اساس تئوری جهاد خود را بنا نهاد. وی معتقد است حاکمان و برخی ز مردم کشورهای اسلامی نیز دچار این وضعیت گردیده اند و این وضعیت که یک وضعیت حیوانی است را بایستی در دو سطح دید:
- سطح اول: وضعیت از نظر ایشان، حاکمان به اصطلاح مسلمان هستند که با تبعیت از غرب و ایدئولوژی های غربی دچار این وضعیت شده اند.
- سطح دوم: مردمان و حاکمان غیرمسلمان هستند.
در جهان بینی سید قطب جهان متشکل از یک دارالاسلام و دارالکفر می باشد. وی معتقد است هر دو این جوامع دچار جاهیلیت مدرن شده است. بنابراین مردم و حاکمان هر دو جوامع (مسلمان و غیرمسلمان) با انجام جهاد به سوی وضعیت اسلامی سوق دهند. در این جهان بینی استفاده از خشونت به عنوان امری عادی در بیرون آوردن دیگران از جاهلیت مدرن به سوی اسلام واقعی در نظر گرفته شده است( فردانیوز ۱۴ اسفند ۹۳)
ب) نظریه مدرن:
به دنبال حمله آمریکا به شوروی در سال ۱۹۷۹ سرآغاز شکل گیری پدیده ی عجیب و پیچیده ای بود که اکنون با گذشت نزدیک به ۴ دهه، همچنان دنیای مدرن را درگیر خودکرده است و آن چیزی نبود جز شکل گیری سلفی های جهادی که در:
نسل اول:جهادگرایان؛
نسل دوم: القاعده؛
نسل سوم: داعش یا دولت اسلامی نامیده می شود.
مسلمانان سنی مذهبی که معتقد به ایده جهاد بودند با شکل گیری هسته های مقاومت در افغانستان و با سازماندهی مالی و آموزشی نظامی سازمان CIA و سازمان ها و کشورهای دیگر خود را به افغانستان می رساندند تا از مرزهای دنیای اسلام در مقابل کمونیست های ماتریالیست و بی خدا دفاع کنند و اگر در این راه کشته هم می شدند قطعا اجری عظیم به آن ها تعلق می گرفت.
ایده تشکیل سازمان القاعده در همین فضا شکل گرفت. بن لادن و ایمن الظواهری در اواخر دهه ۷۰ با افکار سلفیه آرای سیدقطب آشنا شدند که همه جهاد خودشان را در افغانستان متمرکز نمودند.
در اواخر ۲۰۰۶ گروههای سنی فعال در عراق به فکر تشکیل گروهی می افتند که همه تشکیلات بنیادگرایی عراق و گروههای فعال در آن را دربر گیرد و این تشکیلات تحت نام دولت اسلامی عراق کار خود را شروع می کند رهبری آن برعهده شخصی بنام ابوعمرالبغدادی قرار گرفت تا سال ۲۰۱۰ که پس از کشته شدن وی ابوبکرالبغدادی به عنوان رهبر جدید دولت اسلامی عراق انتخاب می شود.
با شروع بحران سوریه نیروهای خارجی و یا مجاهدین زیادی با همان مدل جذب در افغانستان به سوریه سرازیر می شوند جبهه النصره یا جبهه یاری اهل شام با القاعده عراق تبعیت می کند و به این ترتیب دولت اسلامی عراق و شام ( داعش) را بوجود می آورند. داعش شروع به محکم ساختن جای پای خود در سوریه می کند و شهرهای زیادی را در سوریه مثل رقه، دیرالزور تا استان الانبار عراق را در تصرف خود در می آورد در ۲۰ خرداد ۹۳ حمله به موصل و پس از آن به شهرهای دیگر عراق سبب شد تا نام داعش بیش از پیش در افکار عام و رسانه ها مطرح شود.
لازم به ذکر است که دو دسته عوامل اجتماعی و فرهنگی و عوامل سیاسی بین المللی در شکل گیری داعش ذی مدخل بودند در زیر گروه عوامل اجتماعی و فرهنگی، فقر اقتصادی، عدم توسعه یافتگی فرهنگی، دوگانگی هویتی شیعه و سنی جای می گیرد. و در ذیل عوامل سیاسی وبین المللی، تامین امنیت اسرائیل و عوض شدن نظم جهانی جای می گیرد. از تفاوت های عمده این مقطع داعش با القاعده می توان به اولویت بخشیدن به دشمنی نزدیک یا همان شیعیان دانست. القاعده اولویت خود را بر دشمنی دور گذاشته بود و معتقد بود که کشتن شیعیان باعث ایجاد نفرت و تفرقه خواهد شد اما داعش اولویت اصلی خود را مقابله با شیعیان و حتی سنی های پیرو مذاهب اهل سنت قرار داده است. از تفاوت دیگر این دو رفتن داعش به سوی دین حداقلی و نزدیک شدن به سکولاریسم است.
در القاعده وجود شیوخ،ریش سفیدان، رهبران و فتواهای مذهبی برای انجام اعمال بسیار مهم است. اما در داعش همه فتواها صــادر می شود و هر شخصی در هرکجا هر طور که صلاح بداند هر برخوردی را با کسی که فکر می کند رافضی است و یا قرائت دیگری از دین دارد انجام میدهد «همان منبع»
ج- امکانات نظامی داعش:
این گروه در حال حاضر تعداد زیادی تانک، موشک و خودروهای زرهی و انواع سلاح، بمب در اختیار دارد که از قطر و عربستان دریافت کرده است. بعضی از منابع اعلام می کنند که این گروه ۲۰ هزار جنگجو در اختیار دارد. منابع مالی خود را علاوه بر عربستان وقطر و کشورهای خلیج فارس از تسلط برحوزه های نفتی سوریه تامین می کنند. اگر چه گستردگی خشونت و قتل عام مردم باعث شدهکه حامیان کمک های لجستیکی، تسلیحاتی، اطلاعاتی، مالی ، آموزشی از سوی فرانسه، آمریکا، ترکیه، اسرائیل و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس منکر آن باشند. (خانم نادرزاده همشهری دیپلماتیک)
د- قوانین داعش:
- ممنوعیت پوشیدن شلوار جین برای زنان و مردان کمرباریک.
- ممنوعیت کوتاه کردن مو.
- ممنوعیت نشستن زنان بر صندلی.
- ممنوعیت ورود مردان به خیاطی زنان.
- ممنوعیت از بکاربردن کلمه داعش.
- ممنوعیت مراجعه زنان به دکتر زنان و زایمان.
- ممنوعیت شانه کردن موی سر و صورت مردان.
- ممنوعیت کشیدن سیگار و قلیان.
هـ) ساختار فرماندهی داعش:
این گروه یک ساختار سازمانی دارد که متشکل از امرای مناطق و مجالس «شورای مجاهدین» و فرماندهان عملیاتی است که کلا این ساختار محرمانه است.
نکته: اقدامات خیانت کارانه این گروه در یکی از شهرهای عراق به موصل، از کشتن امام جمعه شهر و اعدام غیرنظامیان، اسیر و زندانی کردن و کشتن مردم بی پناه اعم از سنی و شیعه چهره وحشی و اعتقادات بنیادگرانه و سلفی آن را بیش از پیش روشن ساخته است بطوریکه گروه النصره که از بدنه داعش شکل گرفته بود بخاطر اعتراض به رفتار داعش خود را از این گـــروه جدا ساخته و حتی در نبرد رو در رو با آنان قرار گرفته است.
جمعبندی:
داعش همان القاعده است اگرچه با بسیاری از بنیان های فکری داعش بخصوص این سطح از خشونت روی گردان است بررسی ابعاد رفتاری داعش والقاعده و نوع خیانت و جهت گیری های آنها گویای یک اصل و واقعیت است و آن اینکه به رغم ادعاهای مطرح شده مبنی بر جدایی این دو گروه، دیدگاه و خواستگاه رفتاری القاعده و داعش یکی است. هردو به دنبال کشتاردر جهان اسلام هستند و هر دو از سوی برخی کشورهای مرتجع عربی و غربی هدایت و حمایت می شوند. لذا با محوریت امریکا و هم پیمانانش که برای رسیدن به منافع خودگروه تروریستی را ایجاد و با آنها به کشتار جامعه بشری می پردازند. با توجه به اینکه در حال حاضر یکی از عوامل مهم فتنه گری در منطق جریان سلفی تکفیری است که در لباس دفاع از سنت عملا در مسیر منافع غربیان گام برمی دارد. حضور این افراد در محافل وجوامع و انتشار آثار و فرآورده های فرهنگی آن در برخی از مراکز باعث جلب توجه برخی از جوانان پرشور که از اقدامات سرکوبگرانه اشغالگران به ستوه آمده اند شده است و برای رهایی از این فشار زمینه را برای گرویدن به این جریان های افراطی مناسب دیده اند. باید توجه داشت یکی از مهمترین اقدامات فرهنگی که می تواند در مواجهه با چنین برداشت های نادرستی از اسلام و سنت به کار آید استفاده از همه امکانات و ظرفیت های سازمان های تقریبی است.
پایان فصل اول
*. کارشناس ارشد مرزهای جنوب و جنوب غرب وزارت کشور.
منابع: ۱- فردا نیوز ۱۴ اسفند۹۳
۲- همشهری دیپلماتیک خانم نادرزاده
