به گزارش مرزنیوز به نقل از خبرگزاری مهر:، فاطمه گلوی: شهرستان سراوان در جنوب شرق سیستان و بلوچستان، فراتر از یک منطقه جغرافیایی، سرزمینی سرشار از داشته‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی است که هویت دیرینه مردمان بلوچستان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای که از قلعه‌های کهن و سنگ‌نگاره‌های باستانی تا نخلستان‌های گسترده، موسیقی اصیل و هنرهای سنتی، روایتگر پیوند عمیق انسان با تاریخ و طبیعت است.

این شهرستان با برخورداری از پیشینه تمدنی ارزشمند، آیین‌های اجتماعی ریشه‌دار، معماری متناسب با اقلیم و جلوه‌های منحصربه‌فرد میراث ناملموس، ظرفیت قابل توجهی برای معرفی فرهنگ بلوچستان در سطح ملی و بین‌المللی دارد.

در کنار این میراث تاریخی، روستای جهانی کلپورگان، هنر سفالگری چند هزار ساله، نغمه‌های بومی و چشم‌اندازهای طبیعی بم‌پشت و ناهوک، فرصت‌های ارزشمندی برای رونق گردشگری فرهنگی و توسعه اقتصادی منطقه فراهم کرده‌اند.

سراوان؛ سرزمین نخل، قلعه و نگاره؛ روایت هویت تاریخی و فرهنگی بلوچستان

مهوش اسدی، رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر گفت: سراوان را باید یکی از کانون‌های ارزشمند فرهنگ و تمدن بلوچستان دانست؛ منطقه‌ای که هویت بومی و اجتماعی آن طی قرن‌ها در پیوندی عمیق با طبیعت، اقلیم خاص و شیوه‌های معیشتی مردم شکل گرفته است.

وی ادامه داد: این هویت، مجموعه‌ای از رفتارها، سنت‌ها و دانش‌های بومی را در بر می‌گیرد که بسیاری از آن‌ها نه‌تنها در سراوان، بلکه در گستره فرهنگی بلوچستان نیز ریشه دارند و بخشی از سرمایه اجتماعی این منطقه به شمار می‌روند.

اسدی اظهار کرد: یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این فرهنگ، روحیه تعاون و همیاری اجتماعی است که در آیین‌های سنتی «بجار» و «حَشَر» نمود پیدا می‌کند؛ در این سنت‌ها، مردم بدون چشم‌داشت مالی و با مشارکت داوطلبانه، در ساخت خانه، برگزاری مراسم شادی و عروسی، لایروبی قنات‌ها و فعالیت‌های کشاورزی، به‌ویژه در فصل برداشت محصول، به یاری یکدیگر می‌شتابند؛ این همکاری، رفتاری یک‌طرفه نیست؛ بلکه نوعی تعهد اجتماعی متقابل است که در آن افراد در موقعیت‌های مختلف، پشتیبان یکدیگر هستند.

وی بیان کرد: چنین روحیه‌ای در بستر نظام معیشتی منطقه شکل گرفته است؛ نظامی که قنات‌داری و تمدن نخل، موسوم به «مُچ»، از ارکان اصلی آن محسوب می‌شوند؛ فعالیت در این حوزه‌ها به دانش، تجربه و مشارکت جمعی نیاز داشته و همین ضرورت، زمینه تقویت پیوندهای اجتماعی را فراهم کرده است.

روایت میراب‌ها و استادکاران از فراموشی میراث سروان جلوگیری می‌کند

رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان ادامه داد: سراوان مانند بسیاری از مناطق کشور در مرحله‌ای از دگرگونی اجتماعی و اقتصادی قرار دارد؛ گسترش شهرنشینی، تغییر الگوهای اشتغال و کاهش رونق مشاغل مولدی همچون نخل‌داری و قنات‌داری، در کنار گسترش برخی فعالیت‌های غیررسمی و کاذب مرزی، موجب کم‌رنگ‌شدن بخشی از سنت‌های کار جمعی شده است؛ از این منظر، ثبت تاریخ شفاهی منطقه ضرورتی جدی و فوری دارد.

وی تأکید کرد: روایت میراب‌ها، سالخوردگان، استادکاران سنتی و افرادی که تجربه زیسته نسل‌های گذشته را در حافظه خود دارند، می‌تواند از فراموشی بخش مهمی از میراث ناملموس سراوان جلوگیری کند.

اسدی تصریح کرد: در کنار میراث اجتماعی، آثار تاریخی این شهرستان نیز گنجینه‌ای کم‌نظیر از تاریخ و معماری بومی را در خود جای داده‌اند؛ سراوان به‌درستی سرزمین نخل، قلعه و نگاره نام گرفته است.

وی ادامه داد: قلعه‌های تاریخی یا همان «کَلات‌ها»، از مهم‌ترین نشانه‌های این هویت هستند؛ قلعه دزک، خیرآباد، گشت، هوشک، بخشان، محمدی، کهنه‌کلا و همچنین قلعه‌های اسفندک، کوهک و مورتی در منطقه بم‌پشت، تنها محل استقرار حکام محلی نبوده‌اند؛ بلکه در دوره‌های ناامنی، پناهگاه مردم و محل نگهداری و ذخیره غلات و آذوقه نیز به شمار می‌رفته‌اند.

رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان بیان کرد: مناره‌های تاریخی زنگیان و آسپیچ و مساجد شبستانی کهن، از جمله مسجد تاریخی دزک با ستون‌های قطور و معماری ساده و معنوی، بخش دیگری از این میراث ارزشمند را تشکیل می‌دهند؛ این بناها نشان‌دهنده دانش معماری بومی مردمانی هستند که با بهره‌گیری هوشمندانه از مصالح طبیعی همچون خاک، آب، چوب گز و نخل، سازه‌هایی متناسب با اقلیم منطقه احداث کرده‌اند؛ آثاری که با گذشت قرن‌ها همچنان جلوه‌گر توانمندی و خلاقیت معماری بومی هستند.

وی در ادامه گفت: اهمیت تاریخی سراوان به دوره‌های اسلامی محدود نمی‌شود؛ تپه‌های باستانی و محوطه‌های سنگ‌نگاره‌ای این شهرستان، شواهدی از زیست و فعالیت انسان در هزاره‌های گذشته ارائه می‌کنند؛ سنگ‌نگاره‌های دره نگاران ناهوک، گشت، کوه سیاهان و منطقه بم‌پشت، همچون کتابخانه‌ای سنگی، روایتگر زندگی مردمان پیشین هستند؛. نقش‌هایی از صحنه‌های شکار، آیین‌های جمعی، رقص‌های آیینی و گونه‌های جانوری، تصویری ارزشمند از جهان‌بینی، باورها و محیط زیست گذشتگان به دست می‌دهند.

اسدی در پایان تأکید کرد: مجموعه این آثار، سراوان را به یکی از مهم‌ترین پهنه‌های مطالعاتی در حوزه تاریخ، باستان‌شناسی و معماری بومی بلوچستان تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که شناسایی، حفاظت و معرفی علمی آن می‌تواند جایگاه تاریخی این شهرستان را در سطح ملی و بین‌المللی بیش از پیش برجسته کند.

از موسیقی و طبیعت تا گردشگری؛ ظرفیت‌های کم‌نظیر سراوان برای توسعه پایدار

محمدصدیق دهواری، کارشناس میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شفاهی بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر بیان کرد: فرهنگ سراوان تنها در بناهای تاریخی و آیین‌های اجتماعی خلاصه نمی‌شود؛ موسیقی، طبیعت، صنایع‌دستی و شیوه زندگی مردم نیز بخش مهمی از هویت این منطقه را شکل می‌دهند.

وی گفت: در این میان، موسیقی بومی را می‌توان نوعی «تاریخ منظوم» دانست؛ هنری که روایتگر خاطرات جمعی، عواطف، باورها و تجربه‌های نسل‌های مختلف است.

دهواری تصریح کرد: موسیقی سراوان، همچون دیگر مناطق بلوچستان، از نغمه‌های اصیل «زهیروک» و «لیکو» برخوردار است؛ با این تفاوت که موسیقی عرفانی و هنر رباب‌نوازی در این منطقه از ویژگی‌ها و کیفیت خاصی برخوردار است که آن را از برخی دیگر از حوزه‌های موسیقایی بلوچستان متمایز می‌کند؛ همچنین ساز «دونلی»، متشکل از دو نی موازی، نزد شماری از هنرمندان بومی رواج دارد و از جلوه‌های قابل توجه موسیقی نواحی این شهرستان به شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: حفظ این میراث، حمایت از هنرمندان محلی و فراهم‌کردن زمینه انتقال آن به نسل جوان، از الزامات صیانت از هویت فرهنگی منطقه است.

کارشناس میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شفاهی بلوچستان ادامه داد: در کنار این ظرفیت‌های فرهنگی، طبیعت سراوان نیز از ویژگی‌های منحصربه‌فردی برخوردار است؛ ترکیب کوهستان‌های صخره‌ای، نخلستان‌های گسترده، دره‌های طبیعی و چشمه‌سارهایی که در سال‌های پربارش جان دوباره می‌گیرند، سیمایی متفاوت از طبیعت جنوب شرق کشور به نمایش می‌گذارد.

وی اظهار کرد: نخلستان‌های دزک، ناهوک، هوشک، زیارت، دهک، اسفندک، کوهک و گشت، از مهم‌ترین جلوه‌های طبیعی و اقتصادی منطقه هستند؛ این نخلستان‌ها همچون نواری سبز در پهنه اقلیم خشک شهرستان امتداد یافته و علاوه بر نقش مهم در معیشت مردم، از جذابیت‌های چشم‌انداز طبیعی سراوان محسوب می‌شوند.

دهواری بیان کرد: در کنار آن‌ها، کوه‌های بم‌پشت و کوه سیاهان با برخورداری از دره‌ها، پوشش گیاهی خودرو، گونه‌های دارویی و زیستگاه‌های حیات‌وحش، از ظرفیت‌های ارزشمند زیست‌محیطی منطقه به شمار می‌روند؛ ظرفیت‌هایی که در سال‌های پربارش و ترسالی جلوه بیشتری پیدا می‌کنند.

بوم‌گردی ها، یکی از راهبردهای مؤثر برای احیای اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال پایدار

وی ادامه داد: یکی از شاخص‌ترین قابلیت‌های سراوان در حوزه گردشگری فرهنگی، ظرفیت موزه‌داری و میراث زنده آن است؛ «روستای جهانی کلپورگان» و موزه زنده سفال این روستا، نمونه‌ای برجسته از پیوند تاریخ و زندگی معاصر به شمار می‌رود؛ سفال کلپورگان صرفاً یک محصول صنایع‌دستی یا شیئی تاریخی نیست؛ بلکه میراثی زنده است که زنان هنرمند روستا با استفاده از شیوه‌های سنتی، بدون چرخ سفال‌گری و با بهره‌گیری از نقش‌ها و رنگ‌مایه‌های طبیعی، هنر سفال‌سازی را نسل به نسل حفظ کرده‌اند؛ این هنر که ریشه‌های آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد، از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی و گردشگری منطقه محسوب می‌شود.

پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شفاهی بلوچستان بیان کرد: در کنار کلپورگان، موزه مردم‌شناسی سراوان و موزه‌های محلی دزک و کولو که با مشارکت بخش خصوصی راه‌اندازی شده‌اند، ظرفیت ارزشمندی برای معرفی سبک زندگی، ابزارهای سنتی و میراث فرهنگی مردم منطقه دارند.

وی گفت: افزون بر این، بافت‌های تاریخی روستایی، قلعه‌ها و مساجدی همچون مسجد تاریخی دزک، قابلیت تبدیل‌شدن به سایت‌موزه یا موزه‌های روباز را دارند؛ بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها می‌تواند سراوان را به یکی از کانون‌های مهم گردشگری فرهنگی و مردم‌شناختی کشور تبدیل کند.

دهواری افزود: در این میان، توسعه بوم‌گردی را باید یکی از راهبردهای مؤثر برای احیای اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال پایدار دانست؛ بوم‌گردی می‌تواند با ایجاد پیوند دوباره میان اقتصاد، فرهنگ و میراث بومی، مسیر تازه‌ای برای بهبود معیشت خانوارها فراهم کند.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، گردشگرانی که در خانه‌های خشتی و اقامتگاه‌های بومی سکونت می‌کنند، با موسیقی لیکو و زهیروک، نغمه‌های عرفانی، خوراک‌های محلی و روایت‌های تاریخی منطقه آشنا می‌شوند؛ چنین تجربه‌ای می‌تواند تصویری واقعی از مهمان‌نوازی، فرهنگ، امنیت و اصالت مردم سراوان به دیگر نقاط کشور و جهان منتقل کند.

کارشناس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان بیان کرد: مهم‌تر از همه، رونق گردشگری فرهنگی می‌تواند نگاه نسل جوان به میراث نیاکان خود را تغییر دهد؛ زمانی که جوان بومی ارزش اقتصادی و اجتماعی، تاریخ، هنر، معماری و سنت‌های منطقه را در عمل مشاهده کند، انگیزه بیشتری برای حفظ هویت و بهره‌گیری از ظرفیت‌های سرزمین خود خواهد داشت.