به گفته «بهرام امیراحمدیان» بخش عمده نگرانی تاریخی ایران در زمینه دالان زنگزور معطوف به حفظ مرز با ارمنستان بوده است. در این زمینه «سیدجلال دهقانی فیروزآبادی» تصریح میکند ما نباید اجازه دهیم در سیاست خارجی، مساله امنیتی ژئوپولیتیک به حالت اضطرار برسد و بعد بخواهیم آن را مدیریت کنیم.
به گزارش مرزنیوز و به نقل از ایرنا؛ در شمال غربی ایران و میانه دو گوش نقشه گربهگون میهنمان، در بخشی از خاک ارمنستان، مسیری به نام زنگزور حرف و حدیثهای زیادی به راه انداخته است؛ مخصوصا به تازگی و پس از توافق میان سران باکو و ایروان در کاخ سفید با میزبانی «دونالد ترامپ» که تلاشِ خود را به کار بست تا نام خود را بر این دالان بگذارد.
به جز جمهوری آذربایجان و ارمنستان، بازیگران متعددی از ترکیه، روسیه و ایران و تا حدی گرجستان گرفته تا اروپا و آمریکا، همگی طی سالهای اخیر توجه ویژه به این منطقه داشتهاند که این روزها این توجه به بیشترین حد خود رسیده است.
این نقطه مرزی قرار است مسیری پر تردد میان جمهوری آذربایجان و تکه جدا افتادهاش نخجوان از طریق ارمنستان و پس از آن اتصال به ترکیه باشد، آن هم با مشارکت آمریکا؛ موضوعی که کشورهایی مانند روسیه و جمهوری اسلامی ایران آن را با دقت رصد میکنند.
در چهاردهمین برنامه تلاقی، میزبان کارشناسان روابط بینالملل و نیز حوزه قفقاز و آسیای میانه بودیم؛ «بهرام امیراحمدیان» استادیار مطالعات روسیه، آسیای مرکزی و قفقاز در دانشگاه تهران و «سیدجلال دهقانی فیروزآبادی» استاد روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبایی تا از منظر این دو استاد دانشگاه به پیشینه موضوع دالان زنگزور و آنچه امروز درباره آن میگذرد، نگاهی دقیق داشته باشیم.
در ادامه، بخش نخست میزگرد ایرنا برای بررسی مساله دالان زنگزور را میخوانید:
ایران به ارمنستان پل و به جمهوری آذربایجان جاده داد
ایرنا: تا پیش از توافق سران باکو و ایروان در واشنگتن، برخی افراد و جریانها احداث کریدور در زنگزور را تهدیدی ژئواکونومیک و حتی ژئواستراتژیک برای ایران توصیف میکردند؛ حالا با تغییر نام این کریدور به جاده ترامپ و ورود جدی آمریکاییها به این عرصه، نگاه افکار عمومی به این سمت جلب شده و گفته میشود با احداث این کریدور تهدیداتی پیش روی ایران وجود دارد. آیا تحولات اخیر منافع حیاتی ایران را به خطر میاندازد؟
امیراحمدیان: جمهوری آذربایجان کشوری دو پاره است که قسمت اصلی آن در شرق و قسمت کوچکتر به نام جمهوری خودمختار نخجوان در غرب ارمنستان واقع شده است. در دوره شوروی ارتباط این دو منطقه از طریق دره رود ارس بود که الان به کریدور زنگزور معروف شده و اسمی به نام زنگزور قبلا وجود نداشته است.
در دوره اتحاد جماهیر شوروی هر سه جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان داخل یک منطقه اقتصادی بودند که یکی ازمناطق هجدهگانه آن زمان شوری سابق بود و تمام شبکههای ارتباطی اعم از انرژی، سیستمهای آموزشی، بهداشت ودرمان، کشاورزی و اقتصاد این کشورها درون یک منطقه صورت میگرفت؛ بنابراین در گذشته هیچ مشکلی برای مبادله با همدیگر نداشتند.
همچنین ارمنستان بر روی رودخانه ارس پل ارتباطی با ایران نداشت و جمهوری اسلامی در این منطقه مرزی، پلی احداث کرد تا ارمنستان از طریق آن با ایران و جهان خارج ارتباط برقرار کند. یعنی در دورهای که این کشور توسط جمهوری آذربایجان در شرق و ترکیه در غرب در محاصره بود، ایران به آن کمک کرد. نگاه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با کشورهای همسایه متوازن بوده، به طوری که به ارمنستان پل و به جمهوری آذربایجان جاده داده است.
توافقی با محوریت پوتین در قفقاز
در سال ۱۹۹۲ بعد از این که جنگ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان ادامه پیدا کرد، حل این مساله و مناقشه از طریق شورای امنیت سازمان ملل، به سازمان امنیت و همکاری اروپا واگذار شد و این سازمان گروهی به نام «مینسک» متشکل از سه کشور فرانسه، آمریکا و روسیه تشکیل داد که هر سه عضو دائم شورای امنیت بودند و برای تشویق حل و فصل صلح آمیز و مذاکره میان آذربایجان و ارمنستان فعالیت میکردند؛ اما با شروع جنگ دوم قرهباغ، آقای پوتین شخصاً وارد ماجرا شد و در یک توافقنامه بدون اذن دو عضو دیگر گروه مینسک یعنی فرانسه و ایالات متحده، موافقتنامه آتش بس بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان امضا شد.
بند ۶ در توافق نامه ذکرشده اجرایی نشد تا ارامنه از طریق دالان لاچین با ارمنستان ارتباط برقرار کنند. همچنین روسیه در این توافقنامه متعهد شده بود ۲ هزار نیروی نظامی پاسدار صلح در آن منطقه مستقر کند که از ارامنه ساکن در قرهباغ حفاظت کنند، اما با شروع جنگ اوکراین و روسیه، به خاطر نیاز مسکو به نیروی نظامی، این افراد از منطقه خارج شدند و روسیه به تعهدات خود در این توافق نامه پای بند نماند.
نگرانیهای ایران از اشغال نظامی منطقه سیونیک
ترکیه و جمهوری آذربایجان هم به شدت روی این مساله حساس بودند و خواهان فعال کردن این کریدور هستند و چندین بار هم تهدید کردهاند که اگر این مساله از طریق مذاکره حل و فصل نشود، نیروی نظامی در این منطقه پیاده میکنند تا این ارتباط برقرار شود و نتیجتاً این بحران پیش آمد. از طریق ایران هم نگرانیهای در این زمینه به وجود آمد که اگر منطقه «سیونیک» اشغال نظامی شود و یا کریدور را به گونهای مدیریت کنند که از حاکمیت ارمنستان خارج شود، ارتباط ایران با ارمنستان قطع خواهد شد.
آن طور که استنباط میشود، جمهوری آذربایجان و ترکیه به این توافق پایبند نیستند و گویا خواهان این بودند که این منطقه در اختیارشان باشد و ارمنستان حق حاکمیت نداشته باشد و نگرانیهایی از این بابت در ایران پیش آمد که اگر حق حاکمیت ارمنستان از این منطقه گرفته شود و جمهوری آذربایجان و ترکیه صاحب اختیار این منطقه شوند، تمام خطوط ارتباطی، زیرساختها و قوانین و مقررات مشرف بر نگهداری کریدور در اختیار این دو کشور قرار میگیرد و ارتباط ایران با ارمنستان قطع خواهد شد.
گره ژئوپولیتیکی بین خاورمیانه، قفقاز، اروپا و آسیا
ایرنا: نگرانیهایی درمورد کریدور زنگزور در ایران پیش آمد و برخی این موضوع را مطرح کردند که ایران یکی از مرزهای خود را از دست میدهد؛ این اتفاق نیافتاد اما به جای آن آمریکا آمد! شما صحنه را چگونه ارزیابی میکنید؟
دهقانی فیروزآبادی: بعد از پایان جنگ سرد فرضیهای مطرح شد که ژئوپولیتیک در روابط بینالملل تعیینکننده نیست و منسوخ شده، اما بعد از حوادث ۱۱ سپتامبر شاهد بازگشت ژئوپولیتیک در روابط بینالملل هستیم و نشان داده شد جغرافیا نقش تعیینکنندهای در قدرت ملی و روابط بینالمللی دارد.
رقابت، ارزش و اهمیت این منطقه، ماهیت دوجانبهای بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان دارد و یک گره ژئوپولیتیکی بین خاورمیانه، قفقاز، اروپا و آسیا است که مهمترین آن آسیای مرکزی است. این موضوع یک مساله ژئوپولیتیک و گرهی بسیار حائز اهمیت است. ممکن است این موضوع در سطح ملی حل شود منتهی بازتاب منطقهای آن به سطح بینالمللی سرریز میشود.
مکانیزم سه بعلاوه سه برای مدیریت امنیت قفقاز جنوبی
باید توجه کنیم، شکست اولیه جمهوری آذربایجان در قرهباغ، بعدها دچار تغییر شد؛ یعنی ورق برگشت و جمهوری آذربایجان در موضع قدرت و ارمنستان در موضع ضعف قرار گرفتند. طبیعی بود جمهوری آذربایجان کل متصرفاتی را که ارمنستان داشت باز پس گرفت و میخواست سیونیک را بگیرد و یکپارچهسازی آذربایجان رخ دهد. ممکن است آذربایجان بخواهد این استان را بگیرد و یکپارچگی ایجاد کند اما روسیه وایران اجازه نمیدهند. بنابراین جمهوری آذربایجان به حداقل راضی شد و بر این باور بود که اگر نمیتوانم کل این استان را بگیرم، حداقل میتوانم در این منطقه دالان با عرض چند کیلومتر داشته باشم.
نباید اجازه دهیم مساله امنیتی ژئوپولیتیک به حالت اضطرار برسد
ما نباید اجازه دهیم در سیاست خارجی، مساله امنیتی ژئوپولیتیک به حالت اضطرار برسد و بعد بخواهیم آن را مدیریت کنیم؛ چون تاثیرات ژئوپولیتیکی دارد، به خصوص اگر مرز ما را مسدود کند این یک واقعیت ژئوپولیتیکی است و برای ما هم ارزش استراتژیک دارد؛ اما خیلی هم نباید اغراق کرد که ما در این مساله دچار خفگی ژئوپولیتیکی میشویم. من نمیخواهم ارزش و اهمیت این موضوع را کمرنگ کنم باید با موضوع، واقعبینانه برخورد کنیم. بله این مساله خیلی مهم است و نباید اجازه میدادیم به این وضعیت برسد ولی الان هم دنیا به آخر نرسیده است.
مگر ایران از طریق این کریدور به اروپا دسترسی داشته است؟ مسلما این گونه نبوده. اگر راه دسترسی ایران به اروپا از طریق این کریدور بود و الان مسدود میشد، اصلا قابل تحمل نبود. ما این کریدور را بالفعل نکردیم و اگر این مسیر ارتباطی ایران به اروپا بود، هرگز به راحتی نمیتوانستند این مسیر را مسدود کنند.
برنده اصلی توافق اخیر در واشنگتن، ارمنستان بود/ این توافق برای ایران پایان تاریخ نیست
به نظرم ارمنیها در توافق اخیر با جمهوری آذربایجان ابتکار دیپلماتیکی به خرج دادند و برنده اصلی این توافق در واشنگتن، ارمنستان بود؛ چون به نوعی بر حرف خود ایستاده که با ایجاد دالان مشکلی ندارد. بحث حاکمیتی بوده و این حاکمیت برای ارمنستان باقی ماند و مدیریت و فعالیت این کریدور به یک کنسرسیوم آمریکایی اجاره داده شد و الان آذربایجان با آمریکا مواجه است. یعنی حداقل جمهوری آذربایجان نمیتواند به راحتی در این زمینه برای ارمنستان دیکته کند.
تبعات این موضوع برای ایران این است که این موضوع از حالت دو جانبه و سهجانبه و منطقهای فراتر رفته است، چون برخلاف اصول اولیهای که همه قدرتهای منطقهای در قفقاز توافق و اجماع داشتند که پای قدرتهای فرامنطقهای را باز نکنیم، الان قدرت فرامنطقهای آمریکا در آنجا حضور پیدا کرده است.
ماجرای زنگزور تمامشده نیست
طبیعتاً این برای ایران خوشایند نیست و تبعات امنیتی و اقتصادی دارد، اما برای ارمنستان در مقابل جمهوری آذربایجان قدرت بازدارندگی ایجاد کرده است. اگر این موضوع ماهیت فرامنطقهای پیدا نکرده بود، ایران بهتر میتوانست این مساله را مدیریت کند. البته کلیات این توافق تصویب شده و این که چگونه و کی اجرایی شود نیاز به زمان دارد و باید بدانیم که این موضوع تمام نشده و این توافق برای ایران هم پایان تاریخ نیست؛ چون اخیرا آقای رئیس جمهور هم سفری به ارمنستان داشتند. پیشنهاد ارمنیها این بود که در همه زمینهها با ایران همکاری خواهند داشت و ما باید بتوانیم در قالبهای همکاریهای چند جانبه با ارمنستان ، جمهوری آذربایجان، ترکیه و روسیه این موضوع را مدیریت کنیم.
لینک کوتاه: https://marznews.com/?p=215833
