بخش سوم و پایانی
آمایش مناطق مرزی شمال غرب ایران

يافته‌هاي تحقيق

در مرحله اول كه مرحله ورودی است، پس از بررسی­ ها و پيمايش صورت گرفته با روش دلفی، نظرات كارشناسان امر (متخصصان در زمینه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، شهرسازی و…) در مورد نقاط قوت، ضعف، تهديدها و فرصت‌هاي عوامل محیطی، ضريب و رتبه آنها جمع­ آوری شده تا در مراحل بعد، مجموع امتياز نهايي محاسبه شده عوامل در نرم افزار Super Decision به معيارهاي مشخص شده اختصاص يابد. در اين مرحله  ماتريس ارزيابي عوامل داخلي (جدول1) و عوامل خارجي (جدول2) استخراج شد.

جدول1: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی ([1]IFAS)

جدول2: ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (EFAS)

مأخذ: نگارندگان

جدول 3: استراتژی های توسعه داده شده با توجه به فاکتورهای شناسایی شده

مأخذ: نگارندگان

در مرحله دوم مدل تركيبي ANP  -SWOT تجزيه مساله مورد نظر به ساختار شبکه­ای مي باشد كه شامل  هدف، معيار ها، زير معيار ها و استراتژي ها شده و در نهايت ساختار شبکه­ای پژوهش را بوجودمي آورد(شكل شماره 4). سپس با شفاف سازي مساله و تجزيه آن (در راستاي تعيين بهترين استراتژي)  نسبت به مقایسات زوجی بین چهار معيار اصلي مدل SWOT در هرقالب مجموعه عوامل  موجود در زير معيار ها بصورت مجزا در نرم افزار Super Decision اقدام گرديد. كه نتايج آن در نمودارهاي ذيل قابل مشاهده است. وزن نسبی هريك از زيرمعيارها از طریق روش مقدار ویژه (ارزش نهايي)، اوزان نهایی هر معيار تعیین گرديد.

شکل 3: ساختار شبکه­ای (ANP –SWOT) ، منبع: نگارندگان

در نهایت نتایج حاصله در فرایند تدوین و استراتژی مورد استفاده قرار می گیرند.که منجر به تشکیل ماتریس SWOT را برای منطقه مورد مطالعه به صورت جدول شماره 6 خواهد بود.

جدول 6 : ماتریس SWOT

منبع:اعرابی،1385،74

شکل 4: تشکیل سوپر ماتریس در نرم افزار Super Decision و نتایج حاصله از آن،

ماخذ: نگارندگان

راهبردهای حاصل از مدل برای مقابله با مخاطرات طبیعی عبارتند از:

1- بالا بودن قابلیت های ترانزیتی در مر بین دو کشور موجب افزایش مراودات اقتصادی و در نتیجه توسعه دو کشور خواهد شد.

2 – تنوع محیط و بکر بودن منطقه موجب افزایش گردشگر بین دو کشور خواهد شد که ضمن ایجاد درآمدهای پایدار موجب افزایش رشد اخالص ملی دو کشور خواهد شد.

3 – وجود انرژی های فسیلی و انرژی گاز بین دو منطقه موجب افزایش مراودات اقتصادی و بازرگانی در سطح ملی خواهد شد.

4- وجود جاذبه های طبیعی و مناطق حفاظت شده بکر به خصوص در کشور ایران موجب ضمن حفظ گونه های طبیعی و جانوری بین دو کشور، از نظرمحیط زیست نیز به مفع دو کشور خواهد بود.

5- اقلیم مناسب به خصوص در فصل های بهار و تابستان موجب افزایش درآمد توریستی بین دو کشور ایران و ترکیه خواهد شد.

 نتیجه گیری

به دلیل ضعف های مدل سوات و اینکه فقط یک لیست ناقص از عوامل بیرونی و درونی است نمی تواند به طور جامع فرایند تصمیم گیری استراتژیک را ارزیابی کند که از مدل ترکیبی SWOT_ANP برای ارزیابی استراتژی های با استفاده از عامل های انتخابی و انتخاب استراتژی برتر استفاده شده است. دلیل استفاده از مدل ANP در این قسمت این است که اگر چه  تکنیک AHP محدودیت های ذاتی در اندازی گیری و ارزیابی مراحل تحلیل سوات را رفع کرده است،  ولی این مدل نمی تواند وابستگی ممکن میان عوامل سوات را اندازه گیری می کند. کاربرد سیستم­های تصمیم­گیری چندمعیاره در جهت اتخاذ استراتژی و برنامه ریزی صحیح در آمایش سرزمین مناطق مرزی می باشد. در این خصوص توسعه و افزایش توان بازدهی این مدل­ها و ابزارها در خصوص ارایه راه حل مناسب به مدیران و برنامه ریزان، بسیار ضروری می­باشد. بخصوص در این پژوهش ترکیب مدل تحلیل شبکه­ای با مدل تحلیلی استراتژی سوات و اولویت دهی دقیق و قابل اعتماد به عوامل داخلی و خارجی ماتریس سوات می­تواند نتایج قابل قبول و واقعی را از مسائل مرتبط ارایه نماید. در این رویکرد ترکیبی ابتدا چهارچوب اصلی عوامل تصمیم گیری  و تحلیل و ارزیابی فاکتورهای داخلی و خارجی موثر در تصمیم­گیری در قالب مدل سوات، تجزیه و تحلیل شده سپس نتایج حاصله وارد مدل تحلیل شبکه­ای می­گردد تا با تحلیل نتایج حاصل از مدل سوات و برقراری روابط متقابل بین عناصر، استراتژی­های نهایی را با توجه به کلیه عوامل معیار­ها و زیر معیارها و آلترناتیوهای مسئله جهت استفاده مدیران و متخصصان امر ارایه نماید.

بدین ترتیب با تهیه ماتریس سوات متشکل از 16 زیر عامل و 4 استراتژی و با استفاده از مدل ANP به ارزیابی استراتژی ها پرداخته شد. بر اساس نتایح این ارزیابی استراتژی SO با امتیاز وزنی 258/0 به عنوان استراتژی آمایش مناطق مرزی انتخاب شد. ضمن اینکه استراتژی ST با امتیاز وزنی 195/0 به عنوان استراتژی آلترناتیو و مکمل برای استراتژی برتر انتخاب شد. لازم به ذکر است که انتخاب استراتژی به عنوان استراتژی برتر  و مکمل به این معنی نیست که دو استراتژی دیگر نمی توانند در آمایش بین دو کشور تأثیر داشته باشند. بلکه معنی آن این است که قابلیت های بین دو کشور در شرایط فعلی در این دو استراتژی بیشتر بوده و باید آنها را تقویت کرد. چیزی که از نتایج مدل مشخص شده است این است که کشور ایران و ترکیه در هر 4 استراتژی دارای قابلیت های خوبی  هستند چرا که امتیاز وزنی نسبی میان استراتژی ها به صورت خوبی توزیع شده است.

منابع

• اعرابی، محمد. (1385). دستنامه برنامه ریزی استراتژیک. تهران. دفتر پژوهشهای فرهنگی.چاپ اول.
• عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف، 1388. توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، باغ نظر، شماره 12، 76-57.
• مخدوم، مجید، 1390. شالوده آمایش سرزمین، چاپ یازدهم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
• هافتون، گراهام و كانسل، ديويد، 1388. مناطق، راهبردهاي فضايي و توسعة پايدار، مترجم: عارف اقوامي مقدم، چاپ دوم، انتشارات آذرخش، تهران.
• هاروي، ديويد، شهري شدن سرمايه، مترجم: عارف اقوامي مقدم، نشر اختران، تهران.
• عندليب، ،1380. نظرية پاية آمايش مناطق مرزي، دوره عالي جنگ، تهران.
• عندليب، عليرضا و مطوف، شریف، 1388. تجربه هاي آمايش مناطق مرزي درباره آلمان و درس هايي براي ايران، صفه، شماره 29، دانشگاه شهيد بهشتي، تهران.
• كالينگورس، بری وی، 1387. برنامه ريزي بريتانيايي: پنجاه سال سياست گذاري شهري و منطقه اي، مترجم: عارف اقوامي مقدم، انتشارات آذرخش، تهران.
• توفيق، فيروز، 1384. آمايش سرزمين: تجربه جهاني و انطباق آن با وضع ايران، مركز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري ايران، وزارت مسكن و شهرسازي، تهران.
• کارگر، بهمن، بحیرایی، حمید و سمنانی عبای، علیرضا، 1390. آمایش ناحیه ای کشور بر اساس شاخص SWOT، مطالعه موردی: منطقه مرزی ایران و ترکمنستان، آمایش محیط، شماره 16، 105-89.
• سرور، رحیم، 1384. جغرافیای کاربردی و آمایش سرزمین، انتشارات سمت، تهران.
• سرور، رحیم، 1387. برنامه ریزی کاربری اراضی در طرح های توسعه و عمران ناحیه ای، چاپ اول، انتشارات گنج هنر، تهران.
• مجنونیان، هنریک، 1376. راهبردها و معاهدات جهانی حفاظت از طبیعت و منابع زنده – جلد اول و دوم، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران.
• قورچیان، ندر قلی، جمشیدی اوانکی، مینا، 1385. از آمایش سرزمین تا برنامه ریزی درسی، انتشارات فراشناخی اندیشه، تهران.
• خنیفر، حسین، 1389. درآمدی بر مفهوم آمایش سرزمین و کاربرد های آن در ایران، آمایش سرزمین، شماره 2، 26-5.
• پیشگاهی فرد، زهرا و سلطانی خلیفایی، ناصر، 1388. تحلیل سیاست های آمایش سرزمینی ایران و ترکیه در مناطق مرزی همجوار، پژوهش های جغرافیای انسانی، شماره 69، 17-2.
• استعلاجی، علیرضا، 1388. برنامه ريزي جامع آمايش سرزمين با تاكيد بر نگرش سيستمي، جغرافیا، شماره 10، 87-71.
• صالحی، اسماعیل و سنگاچین پوراصغر، فرزام، 1388. تحلیلی بر موانع فراروی آمایش سرزمین در ایران راهبرد، شماره 52، 181-149.
• سالنامه آماري كشور، سال هاي 1383 الي 1386 آمار ايران.
• زیاری، کرمت الله، 1388. اصول و روش های برنامه ریزی منطقه ای، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
• غازی، ایران، 1370. مفهوم آمایش سرزمین و رابطه آن با تحلیل های جغرافیایی، مجموعه مقالات طرح ریزی کالبدی، مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران، تهران.
• سازمان برنامه و بودجه، 1364. طرح پایه آمایش سرزمین، تهران.
• حافظ نیا، محمد رضا، قصری، محمد، احمدی حمید، حسینی، حسین، 1388. قومیت و سازماندهی سیاسی فضا، فصانامه ژئوپلتیک، شماره 2، 22-5.
• Henry, W., 2002. “Curriculum: Perspective, Paradigm &Possibility”, Leonard Hill Books.
• State Institute of Statistics Prime Ministry Republic of Turkey, 1998, Statistical Yearbook of Turkey, P. 4.
• Buchanan, R., 1998. “Border Regions: NAFTA, Regulatory Restructuring, and the Politics of Place”.
• Hansen, N., 1978. “Border Regions: A Critique of Spatial Theory and a European Case Study; Human Settlement Systems”. International Perspectives on Structure Change and public Policy. Ballinger Publication Co., pp. 246-261 Cambridge,UK
• Jones, P.N, and Wild, T., 1994. “Opening the Frontier: Recent Spatial Impacts in the Former Inner-German Border Zone”. Regional Studies, Vol. 28.3; pp 259-273
• Center for Political and International Studies, 1995, Turkey, Publication Institute Ministry of Foreign Affairs, Tehran
• Gallego A., Juízo, J., 2011, “Strategic implementation of integrated water resources management in Mozambique: An A’WOT analysis”, Physics and Chemistry of the Earth, Parts A/B/C, Volume 36, Issues 14–15,Pages 1103-1111.
• Ostrega, A., De Felice, F. and Petrillo, A., 2011. “ANP-SWOT approach to minimize environmental impacts due mining activities”, Proceedings of ISAHP 2011 Symposium, Italy.
• Kajanus, M, Kangas, J., Kurttila M., 2004. “The use of value focused thinking and the SWOT hybrid method in tourism management”, Tourism Management 25, pp. 499-506.
• Kangas, J., Pesonen, M., Kurttila, M., Kajanus, M. 2001. “SWOT: Integrating the AHP with SWOT Analysis”, 6th AHP 2001 Proceedings, Berne, Switzerland, pp. 189-198.
• J, Kurtila. M, Kajanus. M, Kangas. A (2003), Evaluating the management
• Strategies of a forestland estate-the S-O-S approach, Journal of Environmental
• Kurttila M., Pesonen M., Kangas J., Kajanus M., 2000. “Utilizing the analytic hierarchy process (AHP) in SWOT analysis – a hybrid method and its application to a forest-certification case”. Forest Policy and Economics (1). 41-52
• L.M, Sarkis, J. 1999.”Analyzing organizational project alternatives for agile manufacturing processes: An analytical network approach”. International Journal of Production Research, 37, 241.
• Pesonen, M., Kurttila, M., Kangas, J., Kajanus, M. and Heinonen, P., 2001. “Assessing the priorities using A’WOT among resource management strategies at the Finnish forest and park service”, Forest Science, Vol. 47, pp. 534-541.
• Saaty T.L., 1980. “The Analytic Hierarchy Process”. McGraw- Hill, New York.
• Saaty, T.L. 1996. “Analytical Network Process”. Pittsburgh: RWS Publications.
• Saaty, T. L, Özdemir, M. S. 2005. “The Encyclion: A Dictionary of Decisions with Dependence and Feedback based on the Analytic Network Process”, RWS Publications, USA.
• Wickramasinghe, V, Takano, S. 2010, “Application of combined SWOT and Analytic Hierarchy Process (AHP) for tourism revival strategic marketing planning: A Case of Sri Lanka tourism”, Journal of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, Vol. 8, pp. 954-969.
• Yüksel, İ., Dağdeviren, M. 2007. “Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis-A case study for a textile firm”, Information Sciences, Vol. 177, No. 16, pp. 3364-3382.

Assessment Preparation Strategies based on SWOT-ANP Case study areas (Border Area between Iran and Turkey)

Abstract

Fair and reasonable allocation of land activities (agriculture, horticulture, forestry, grazing, mining industry, urban and rural) planning is an important issue in the so- called preparation. This paper aims to identify indicators ( geographical , economic and social ) border between Iran and Turkey , and how these elements with other elements of the planning system using a hybrid model SWAT  network analysis (SWOT-ANP) and the assess the capabilities and limitations in terms of spatial planning in border areas has been developed . To achieve this goal, using the technique of SWOT to identify the strengths and weaknesses (internal factors) and opportunities and threats (external factors), and with using ANP and Likert preference survey and ranking of internal environment and the final value of the external and internal and external factors to prioritize and adopt the best strategy and strategic solutions in the form of SO, WO, ST, WT was discussed. This study, which was conducted using descriptive analysis shows, the strategy of increasing the share of international trade between Iran and Turkey, the most important universities in the development and promotion strategy between the region and the optimal management strategy and the underlying sources of Astsady development and investment activities between Iran and Turkey is an alternative strategy.

Keywords: Land use, areas bordering Iran and Turkey, Model SWOT-ANP.

واژه های کلیدی

آمایش سرزمین، مناطق مرزی، شمال غرب، ایران.

محمد علي خليجي[2] استادیار گروه شهرسازی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

2] ma.khaliji@srbiau.ac.ir

بخش سوم و پایانیآمایش مناطق مرزی شمال غرب ایران